Untitled 1

Η οικογένεια Μελά, μια από τις πλουσιότερες των Ιωαννίνων, ήταν εγκατεστημένη στην πόλη πριν ακόμη την κατακτήσουν οι Τούρκοι το 1430. Το όνομά τους ήταν Στρατηγόπουλοι, αλλά φαίνεται πως το μελαψό χρώμα του προσώπου των μελών της οικογένειας τους προσέδωσε το παρατσούκλι ‘‘Μελανιάς’’ και που τελικά κατέληξε στο όνομα ‘‘Μελάς’’. Είχαν μεγάλη κτηματική περιουσία στην περιοχή των Ιωαννίνων και σύμφωνα με μια παλιά μαρτυρία, πολλές βρύσες στο δρόμο από τα Γιάννενα προς το Σούλι ονομάζονταν ‘‘η βρύση του Μελά’’.
Το πατρογονικό τους σπίτι ήταν στο Κάστρο. Μετά την άτυχη επανάσταση του Διονυσίου του Σκυλοσόφου, στα 1611, η Πύλη προχώρησε στην απαλλοτρίωση των τιμαρίων των χριστιανών των Ιωαννίνων. Μόνον εκείνοι που εξισλαμίστηκαν μπόρεσαν να κρατήσουν τις περιουσίες τους, ενώ όσοι αρνήθηκαν να αλλαξοπιστήσουν τις έχασαν. Ανάμεσά τους και οι πρόγονοι του Βασιλείου, οι οποίοι αποφάσισαν να εγκαταλείψουν τα Γιάννενα.
Ο Ιωάννης Μελάς προτίμησε να γίνει αρματωλός, άλλος κατέφυγε στην Τρανσυλβανία, ο Μιχαήλ έγινε στρατάρχης του

αυστριακού στρατού και νικήθηκε από τον Ναπολέοντα στο Μαρέγκο (λέγεται ότι όταν πέθανε βρέθηκε στα χαρτιά του ένας χάρτης της Ηπείρου, που είχε σχεδιάσει ο ίδιος). Επίσης άλλοι έφυγαν για τη Μόσχα και την Κωνσταντινούπολη και επιδόθηκαν στο εμπόριο για να ζήσουν τις οικογένειές τους.

Ανάμεσα σε εκείνους που πήγαν στην Πόλη, περί τα μέσα του 18ου αιώνα, για να επιτύχουν την επανάκτηση της περιουσίας τους στα Γιάννενα ήταν και ο Λέων, ο παππούς του Βασιλείου. Δεν κατάφερε να ξαναπάρει όσα του είχαν αφαιρέσει οι Τούρκοι, εγκαταστάθηκε όμως στην Κωνσταντινούπολη, διέπρεψε στο εμπόριο και, μη ξεχνώντας την καταγωγή του, έστελνε βοηθήματα στο Νοσοκομείο και τους φτωχούς των Ιωαννίνων. Ο Βασίλειος Μελάς γεννήθηκε το 1819 στην Κωνσταντινούπολη. Δύο χρόνια αργότερα, το 1821, ο πατέρας του Γεώργιος, μέλος της Φιλικής Εταιρείας, αναγκάστηκε να εγκαταλείψει μια νύχτα την Πόλη, μαζί με την οικογένειά του, προκειμένου να αποφύγει τη σύλληψη. Αφήνοντας πίσω όλα τους τα υπάρχοντα, κατέφυγαν πρώτα στην Οδησσό και εν συνεχεία στην Κέρκυρα.
Ο μικρός Βασίλειος γνώρισε την προσφυγιά και τη φτώχεια από την τρυφερή ηλικία του, πρόλαβε όμως και τις έντονες συγκινήσεις των τελευταίων χρόνων της Επανάστασης και έζησε τα προβλήματα του νεοϊδρυθέντος κράτους. Εμπειρίες και βιώματα καθοριστικά για την επόμενη πορεία του, μνήμες ανεξίτηλες διαμόρφωσαν αναλόγως το χαρακτήρα του. Ολοκλήρωσε τις σπουδές του στην Κέρκυρα και μετά έφυγε για το Λονδίνο, όπου προσελήφθη από τη φιλική του οικογένεια Κοργιαλένειο στις επιχειρήσεις της. Στον κύκλο τους γνώρισε τη μέλλουσα γυναίκα του και πιστό συμπαραστάτη του σε όλη του τη ζωή, την Τερψιχόρη Γερραλοπούλου, η οποία ήταν συγγενής τους. Φεύγοντας από τις επιχειρήσεις του Κοργιαλενείου Ιδρύματος ίδρυσε τον εμπορικό οίκο ‘‘Αδελφοί Μελά’’ και επιδόθηκε στο εμπόριο με ιδιαίτερη επιτυχία, δημιουργώντας μεγάλη περιουσία. Η καρδιά του όμως ήταν δοσμένη στα γράμματα και ιδιαίτερα στην ποίηση.
Έχει μάλιστα γράψει και πολλά ποιήματα, τα οποία παραμένουν ανέκδοτα. Και τα όνειρά του πάντα με τα γράμματα συνδέονταν, αλλά, όπως έγραφε στον πατέρα του στα 1839, είχε πάρει την απόφαση να θυσιάσει τα όνειρά του αυτά για να μπορέσει να ανακουφίσει οικονομικά τους γονείς του και να ενισχύσει τα αδέρφια του Λέοντα (τον συγγραφέα του Γεροστάθη), Κωνσταντίνο και Μιχαήλ (πατέρα του μακεδονομάχου Παύλου Μελά). Δεν έπαψε όμως ποτέ, στον ελεύθερο χρόνο του, να ασχολείται με τα γράμματα και την ποίηση. Το 1873 Βασίλειος Μελάς μετέφερε τις επιχειρήσεις του στην Αθήνα.
Την ίδια χρονιά αργότερα, αγόρασε τρία συνεχόμενα οικόπεδα συνολικής έκτασης 16.000 τ.μ. στην τότε Πλατεία Λουδοβίκου (τη σημερινή Πλατεία Κοτζιά), όπου έκτισε το μέγαρό του. Η ευαισθησία του απέναντι στα τεράστια προβλήματα που αντιμετώπιζε ο τόπος μετά από αιώνες τουρκοκρατίας τον οδήγησε στην απόφαση να διαθέσει το σύνολο σχεδόν της περιουσίας του για να μορφωθούν τα ελληνόπουλα σε σωστό περιβάλλον.
Πραγματοποιούσε με τον τρόπο αυτό και το όραμα του αδερφού του Λέοντα, ο οποίος πίστευε πως η ύψιστη υπηρεσία που μπορούσε να προσφέρει κανείς στην πατρίδα του ήταν να συμβάλει στη μόρφωση των παιδιών ολόκληρης της Ελλάδας, ελεύθερης και υπόδουλης.
Έτσι ο Βασίλειος Μελάς κληροδότησε με τη διαθήκη του το μέγαρο της Πλατείας Λουδοβίκου για ίδρυση και συντήρηση νηπιαγωγείων, ορίζοντας: «Την μεγάλην μου οικίαν, την επί της Πλατείας Λουδοβίκου κειμένην, την αποτελούσαν τετράγωνον, συνορευομένην γύρωθεν υπό των οδών Αιόλου, Σοφοκλέους και της πλατείας του Λουδοβίκου, κληροδοτώ μετά την αποβίωσιν της συζύγου μου, ήτις ενόσω ζει θέλει έχει την επικαρπίαν των προσόδων αυτής, εις τον Δημήτριον Βικέλαν, τον Βίκτωρα Μελάν και εις τον πρεσβύτερον υιόν του αδερφού μου Μιχαήλ Μελά (Γεώργιον) και παραγγέλλω αυτούς όπως εκ των ετησίων αυτής προσόδων, μετά την αφαίρεσιν εκάστοτε των απαιτουμένων εξόδων της συντηρήσεως της οικίας ταύτης, ολόκληρον το υπόλοιπον δαπανώσι προς ίδρυσιν και συντήρησιν νηπιαγωγείων, οπουδήποτε ήθελον εγκρίνει, εκτός μόνον της πόλεως των Αθηνών, ήτις ευμοιρεί εκπαιδευτικών καταστημάτων, απαγορέυω δε την φαλκιδίασιν του κληροδοτήματος αυτού δι’ οιονδήποτε λόγον». Ο Βασίλειος Μελάς πέθανε το 1884, όντας άρρωστος στο Παρίσι σε ηλικία 65 ετών.
Έτσι ιδρύθηκε το Νηπιακό Επιμελητήριο Μελά το οποίο μέσα στα 115 χρόνια της λειτουργίας του έκτισε συνολικά 183 σχολεία και νηπιαγωγεία, ενίσχυσε οικονομικά άλλα 78, που χρειάζονταν επισκευές και εφοδίασε δεκάδες άλλα με εποπτικά μέσα διδασκαλίας. Από αυτά τα 24 ήταν εκτός των ελληνικών συνόρων, σε περιοχές που δεν είχαν ακόμη απελευθερωθεί. Στην πατρίδα του ευεργέτη, την Ήπειρο, έχουν κτιστεί μέχρι σήμερα 64 σχολεία και νηπιαγωγεία, στη Μακεδονία 41, στη Δυτική Θράκη 23, στη Ανατολική Θράκη 8, στη Σερβία 3, στην Αλβανία 10 και στη Βουλγαρία 3. Το 1903 δέχτηκε την αρρωγή του Νηπιακού Επιμελητηρίου Μελά και η Ζωσιμαία Σχολή Ιωαννίνων, η οποία τότε βρισκόταν στο στάδιο της κατασκευής. Διαβάζουμε στα πρακτικά του ιδρύματος: «...η επιτροπή λαμβάνουσα υπόψιν ότι τα Ιωάννινα είναι η πατρίδα του διαθέτου, και ότι η Ζωσιμαία Σχολή, εκτός του εθνικού χαρακτήρος αυτής περιλαμβάνει και την κατωτάτην εκπαί- δευσιν, απεφάσισε να χορηγήσει εις αυτήν ποσόν...».